2 jul. 2015

LAUDATO SI´: Capítulo 1-I,II (1ª parte)

CAPÍTULO PRIMERO
                                    O QUE LLE ESTÁ PASANDO A NOSA CASA


17. As reflexións teolóxicas ou filosóficas sobre a situación da humanidade e do mundo poden soar a mensaxe repetida e abstracta se non se presentan novamente a partir dunha confrontación co contexto actual, no que ten de inédito para a historia da humanidade. Por iso, antes de recoñecer como a fe achega novas motivacións e esixencias fronte ao mundo do cal formamos parte, propoño deternos brevemente a considerar o que lle está pasando á nosa casa común.


 18. Á continua aceleración dos cambios da humanidade e do planeta únese hoxe a intensificación de ritmos de vida e de traballo, niso que algúns chaman «rapidación». Aínda que o cambio é parte da dinámica dos sistemas complexos, a velocidade que as accións humanas imponlle hoxe contrasta coa natural lentitude da evolución biolóxica. A isto súmase o problema de que os obxectivos dese cambio veloz e constante non necesariamente oriéntanse ao ben común e a un desenvolvemento humano, sustentable e integral. O cambio é algo desexable, pero vólvese preocupante cando se converte en deterioración do mundo e da calidade de vida de gran parte da humanidade.


19. Despois dun tempo de confianza irracional no progreso e na capacidade humana, unha parte da sociedade está a entrar nunha etapa de maior conciencia. Advírtese unha crecente sensibilidade con respecto ao ambiente e ao coidado da natureza, e crece unha sincera e dolorosa preocupación polo que está a ocorrer co noso planeta. Fagamos un percorrido, que será certamente incompleto, por aquelas cuestións que hoxe nos provocan inquietude e que xa non podemos esconder debaixo da alfombra. O obxectivo non é recoller información ou saciar a nosa curiosidade, senón tomar dolorosa conciencia, atrevernos a converter en sufrimento persoal o que lle pasa ao mundo, e así recoñecer cal é a contribución que cada un pode achegar.


I. Contaminación e cambio climático
Contaminación, lixo e cultura do descarte

20. Existen formas de contaminación que afectan cotidianamente ás persoas. A exposición aos contaminantes atmosféricos produce un amplo espectro de efectos sobre a saúde, especialmente dos máis pobres, provocando millóns de mortes prematuras. Enférmanse, por exemplo, por mor da inhalación de elevados niveis de fume que procede dos combustibles que utilizan para cociñar ou para quentarse. A iso súmase a contaminación que afecta a todos, debida ao transporte, ao fume da industria, aos depósitos de sustancias que contribúen á acidificación do chan e da auga, aos fertilizantes, insecticidas, funxicidas, controladores de malezas e agrotóxicos en xeral. A tecnoloxía que, ligada ás finanzas, pretende ser a única solución dos problemas, de feito adoita ser incapaz de ver o misterio das múltiples relacións que existen entre as cousas, e por iso ás veces resolve un problema creando outros.


21. Hai que considerar tamén a contaminación producida polos residuos, incluíndo os refugallos perigosos presentes en distintos ambientes. Prodúcense centos de millóns de toneladas de residuos por ano, moitos deles non biodegradables: residuos domiciliarios e comerciais, residuos de demolición, residuos clínicos, electrónicos e industriais, residuos altamente tóxicos e radioactivos. A terra, a nosa casa, parece converterse cada vez máis nun inmenso depósito de porcallada. En moitos lugares do planeta, os anciáns estrañan as paisaxes doutros tempos, que agora ven asolagados de lixo. Tanto os residuos industriais como os produtos químicos utilizados nas cidades e no agro poden producir un efecto de bioacumulación nos organismos dos poboadores de zonas próximas, que ocorre aínda cando o nivel de presenza dun elemento tóxico nun lugar sexa baixo. Moitas veces tómanse medidas só cando se produciron efectos irreversibles para a saúde das persoas.


22. Estes problemas están intimamente ligados á cultura do descarte, que afecta tanto aos seres humanos excluídos como ás cousas que rapidamente se converten en lixo. Advirtamos, por exemplo, que a maior parte do papel que se produce desperdíciase e non se recicla. Cústanos recoñecer que o funcionamento dos ecosistemas naturais é exemplar: as plantas sintetizan nutrientes que alimentan aos herbívoros; estes á súa vez alimentan aos seres carnívoros, que proporcionan importantes cantidades de residuos orgánicos, os cales dan lugar a unha nova xeración de vexetais. En cambio, o sistema industrial, ao final do ciclo de produción e de consumo, non desenvolveu a capacidade de absorber e reutilizar residuos e refugallos. Aínda non se logrou adoptar un modelo circular de produción que asegure recursos para todos e para as xeracións futuras, e que supón limitar ao máximo o uso dos recursos non renovables, moderar o consumo, maximizar a eficiencia do aproveitamento, reutilizar e reciclar. Abordar esta cuestión sería un modo de contrarrestar a cultura do descarte, que termina afectando o planeta enteiro, pero observamos que os avances neste sentido son aínda moi escasos.


O clima como ben común

23. O clima é un ben común, de todos e para todos. A nivel global, é un sistema complexo relacionado con moitas condicións esenciais para a vida humana. Hai un consenso científico moi consistente que indica que nos atopamos ante un preocupante quecemento do sistema climático. Nas últimas décadas, este quecemento estivo acompañado do constante crecemento do nivel do mar, e ademais é difícil non relacionalo co aumento de eventos meteorolóxicos extremos, máis aló de que non poida atribuírse unha causa cientificamente determinable a cada fenómeno particular. A humanidade está chamada a tomar conciencia da necesidade de realizar cambios de estilos de vida, de produción e de consumo, para combater este quecemento ou, polo menos, as causas humanas que o producen ou acentúan. É verdade que hai outros factores (como o vulcanismo, as variacións da órbita e do eixo da Terra ou o ciclo solar), pero numerosos estudos científicos sinalan que a maior parte do quecemento global das últimas décadas débese á gran concentración de gases de efecto invernadoiro (anhídrido carbónico, metano, óxidos de nitróxeno e outros) emitidos sobre todo por mor da actividade humana. Ao concentrarse na atmosfera, impiden que a calor dos raios solares reflectidos pola terra se dispersee no espazo. Isto vese potenciado especialmente polo patrón de desenvolvemento baseado no uso intensivo de combustibles fósiles, que fai ao corazón do sistema enerxético mundial. Tamén incidiu o aumento na práctica do cambio de usos do chan, principalmente a deforestación para agricultura.


24. Á súa vez, o quecemento ten efectos sobre o ciclo do carbono. Crea un círculo vicioso que agrava aínda máis a situación, e que afectará a dispoñibilidade de recursos imprescindibles como a auga potable, a enerxía e a produción agrícola das zonas máis cálidas, e provocará a extinción de parte da biodiversidade do planeta. O derretimiento dos xeos polares e de planicies de altura ameaza cunha liberación de alto risco de gas metano, e a descomposición da materia orgánica conxelada podería acentuar aínda máis a emanación de anhídrido carbónico. Á súa vez, a perda de selvas tropicais empeora as cousas, xa que axudan a mitigar o cambio climático. A contaminación que produce o anhídrido carbónico aumenta a acidez dos océanos e compromete a cadea alimentaria mariña. Se a actual tendencia continúa, este século podería ser testemuña de cambios climáticos inauditos e dunha destrución sen precedentes dos ecosistemas, con graves consecuencias para todos nós. O crecemento do nivel do mar, por exemplo, pode crear situacións de extrema gravidade se se ten en conta que a cuarta parte da poboación mundial vive xunto ao mar ou moi preto del, e a maior parte das megaciudades están situadas en zonas costeiras.


25. O cambio climático é un problema global con graves dimensións ambientais, sociais, económicas, distributivas e políticas, e expón un dos principais desafíos actuais para a humanidade. Os peores impactos probablemente recaerán nas próximas décadas sobre os países en desenvolvemento. Moitos pobres viven en lugares particularmente afectados por fenómenos relacionados co quecemento, e os seus medios de subsistencia dependen fortemente das reservas naturais e dos servizos ecosistémicos, como a agricultura, a pesca e os recursos forestais. Non teñen outras actividades financeiras e outros recursos que lles permitan adaptarse aos impactos climáticos ou facer fronte a situacións catastróficas, e posúen pouco acceso a servizos sociais e a protección. Por exemplo, os cambios do clima orixinan migracións de animais e vexetais que non sempre poden adaptarse, e isto á súa vez afecta os recursos produtivos dos máis pobres, quen tamén se ven obrigados a migrar con gran incerteza polo futuro das súas vidas e dos seus fillos. É tráxico o aumento dos migrantes fuxindo da miseria empeorada pola degradación ambiental, que non son recoñecidos como refuxiados nas convencións internacionais e levan o peso das súas vidas abandonadas sen protección normativa algunha. Lamentablemente, hai unha xeral indiferenza ante estas traxedias, que suceden agora mesmo en distintas partes do mundo. A falta de reaccións ante estes dramas dos nosos irmáns e irmás é un signo da perda daquel sentido de responsabilidade polos nosos semellantes sobre o cal se funda toda sociedade civil.


26. Moitos daqueles que teñen máis recursos e poder económico ou político parecen concentrarse sobre todo en enmascarar os problemas ou en ocultar os síntomas, tratando só de reducir algúns impactos negativos do cambio climático. Pero moitos síntomas indican que eses efectos poderán ser cada vez peores se continuamos cos actuais modelos de produción e de consumo. Por iso volveuse urxente e imperioso o desenvolvemento de políticas para que nos próximos anos a emisión de anhídrido carbónico e doutros gases altamente contaminantes sexa reducida drasticamente, por exemplo, substituíndo a utilización de combustibles fósiles e desenvolvendo fontes de enerxía renovable. No mundo hai un nivel exiguo de acceso a enerxías limpas e renovables. Aínda é necesario desenvolver tecnoloxías adecuadas de acumulación. Con todo, nalgúns países déronse avances que comezan a ser significativos, aínda que estean lonxe de lograr unha proporción importante. Tamén houbo algúns investimentos en formas de produción e de transporte que consomen menos enerxía e requiren menos cantidade de materia prima, así como en formas de construción ou de saneamento de edificios para mellorar a súa eficiencia enerxética. Pero estas boas prácticas están lonxe de xeneralizarse.


II. A cuestión da auga

27. Outros indicadores da situación actual teñen que ver co esgotamento dos recursos naturais. Coñecemos ben a imposibilidade de soster o actual nivel de consumo dos países máis desenvolvidos e dos sectores máis ricos das sociedades, onde o hábito de gastar e tirar alcanza niveis inauditos. Xa se pasaron certos límites máximos de explotación do planeta, sen que resolvésemos o problema da pobreza.


28. A auga potable e limpa representa unha cuestión de primeira importancia, porque é indispensable para a vida humana e para sustentar os ecosistemas terrestres e acuáticos. As fontes de auga doce abastecen a sectores sanitarios, agropecuarios e industriais. A provisión de auga permaneceu relativamente constante durante moito tempo, pero agora en moitos lugares a demanda supera á oferta sustentable, con graves consecuencias a curto e longo termo. Grandes cidades que dependen dun importante nivel de almacenamento de auga, sofren períodos de diminución do recurso, que nos momentos crí- ticos non se administra sempre cunha adecuada gobernanza e con imparcialidade. A pobreza da auga social dáse especialmente en África, onde grandes sectores da poboación non acceden á auga potable segura, ou padecen secas que dificultan a produción de alimentos. Nalgúns países hai rexións con abundante auga e ao mesmo tempo outras que padecen grave escaseza.


29. Un problema particularmente serio é o da calidade da auga dispoñible para os pobres, que provoca moitas mortes todos os días. Entre os pobres son frecuentes enfermidades relacionadas coa auga, incluídas as causadas por microorganismos e por sustancias químicas. A diarrea e o cólera, que se relacionan con servizos hixiénicos e provisión de auga inadecuados, son un factor significativo de sufrimento e de mortalidade infantil. As augas subterráneas en moitos lugares están ameazadas pola contaminación que producen algunhas actividades extractivas, agrícolas e industriais, sobre todo en países onde non hai unha regulamentación e controis suficientes. Non pensemos soamente nas verteduras das fábricas. Os deterxentes e produtos químicos que utiliza a poboación en moitos lugares do mundo seguen derramándose en ríos, lagos e mares.


30. Mentres se deteriora constantemente a calidade da auga dispoñible, nalgúns lugares avanza a tendencia a privatizar este recurso escaso, convertido en mercadoría que se regula polas leis do mercado. En realidade, o acceso á auga potable e segura é un dereito humano básico, fundamental e universal, porque determina a supervivencia das persoas, e por tanto é condición para o exercicio dos demais dereitos humanos. Este mundo ten unha grave débeda social cos pobres que non teñen acceso á auga potable, porque iso é negarlles o dereito á vida radicado na súa dignidade inalienable. Esa débeda sáldase en parte con máis achegas econó- micas para prover de auga limpa e saneamento aos pobos máis pobres. Pero advírtese un malgaste de auga non só en países desenvolvidos, senón tamén naqueles menos desenvolvidos que posúen grandes reservas. Isto mostra que o problema da auga é en parte unha cuestión educativa e cultural, porque non hai conciencia da gravidade destas condutas nun contexto de gran inequidad.


31. Unha maior escaseza de auga provocará o aumento do custo dos alimentos e de distintos produtos que dependen do seu uso. Algúns estudos alertaron sobre a posibilidade de sufrir unha escaseza aguda de auga dentro de poucas décadas se non se actúa con urxencia. Os impactos ambientais poderían afectar a miles de millóns de persoas, pero é previsible que o control da auga por parte de grandes empresas mundiais se converta nunha das principais fontes de conflitos deste século.23 

23 Cf. Saúdo ao persoal da FAO (20 novembro 2014): AAS 106 (2014), 985.



No hay comentarios:

Publicar un comentario